کتاب «هنر اسلامی» نوشته آنت هاگدورن و نوربرت ولف است که صادق رشیدی و فاطمه رمضانی آن را به فارسی ترجمه کرده اند. این کتاب توسط پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، و بنیاد پژوهش های اسلامی آستان قدس رضوی در سال 1394 در 116 صفحه منتشر شد.  در اینجا به معرفی این کتاب و مطالب مربوط به هنرهای مرتبط با نسخ خطی می پردازم.

رساله کوتاهی  در علم فراست که مؤلف آن به طور دقیق مشخص نیست، در اینجا معرفی می شود. نسخه حاضر در کتابخانه ملی با عنوان «مرآة‌الرجال فیما یعلم من ظواهرالافعال»، به شماره نسخه2 /23977 - 5 نگهداری می شود.

دو سندی که در اینجا معرفی می شود، دو سررشته از دفتر توجیهات، با موضوع «صرف» و «قیمت» است. این دو سند مالی مربوط به برخی از مخارج مراسم ازدواج فرخ سیر میرزا نیر الدوله (تولد 1238) حاکم همدان و محمد میرزا سیف الدوله (تولد 1228) حاکم اصفهان  (در سالهای 1240-1250ق) است که  بنابر  این اسناد، هر دو در سال 1245 ق برگزار شده است. این دو شاهزاده، هر دو پسران فتحعلی شاه و تاج الدوله بودند.

این اسناد، از اوراقِ فردِ دفترِ توجیهاتِ سال 1245 است که در کتابخانه ملی به شماره 2399/232 نگهداری می شود.

در نسخه ای خطی با عنوان «جنگ نظم و نثر و منشات»، به شماره 7538 (فهرست كتابخانه مركزی دانشگاه تهران، جلد16، ص 617) نامه ای وجود دارد (ص 39-42) که البته به سبک منشات نگاری، اسامی افراد در آن حذف شده است، ولی اطلاعات تاریخی، اجتماعی و اقتصادی قابل توجهی را درباره  شهر تبریز در اختیار می گذارد. تاریخ کتابت این نسخه در فهرست 1244 ذکر شده است، ولی در تاریخ اسناد رونویسی شده، تاریخ 1246(چندین بار)، 1257(یک برات)، 1310(تاریخ فوت والده اش) هم دیده می‌شود. ابتدای نسخه افتادگی دارد و مولف آن مشخص نیست. متاسفانه نامه مورد نظر تاریخ ندارد ولی با توجه به تاریخ اسناد دیگر و گزارش های تاریخی از شیوع طاعون، تاریخ نامه باید همان 1246 باشد...

آنچه در اینجا قصد معرفی آن را داریم، مجموعه ای از نامه های فتحعلی شاه قاجار به همسرش طاوس ملقب به تاج الدوله است. این اسناد منحصر به فرد در تاریخ حوزه زنان، حرمسرا و اندرونی شاهان و همچنین در بحث خانواده در عصر قاجار حائز اهمیت است. روایت های زیادی از تعدد زنان فتحعلی شاه در منابع نقل شده است، به گونه ای که شمار آنها در منابع، به شکل متفاوتی ثبت شده است ولی معمولا بین 800 تا 1000 زن برای وی گزارش شده است.[1] به هر روی هر چه بود اطلاع دقیقی از همه آنها نیست، چنانکه صاحب تاریخ ذوالقرنین می نویسد: «بدان‏كه از بدايت ايّام تكليف تا هنگام وصول او به مينوى شريف، مخفى نماناد كه عدد زوجات آن برگزيده كاينات را در مدّت سنوات پنجاه و پنج سال ايّام تكليف، خداوند جهان داناست و استعلام اين حقيقت خارج از حوصله دانايان توانا».[2] همین امر و شکست وی در جنگهای ایران و روس از او چهره یک پادشاه نالایق و خوشگذران را برای ما بر جای گذاشته است. اما در چنین شرایطی با این تعدد زنان در حرمسرای وی چه می گذشت. مسلما فضایی که در این حرمسرا بین زنان حاکم بود، فضای رقابت و امتیاز گیری برای کسب قدرت و نفوذ بیشتر بود. این قدرت یا از نسب قاجاری، یا مادر ولیعهد بودن و یا از توجه و علاقه شاه به آنها بر می آمد. ما نام این زنان را با عنوان سوگلی حرم می شناسیم. آنچه در اینجا ارائه می شود به روشن شدن گوشه ای از فضای حاکم بر حرمسرای شاهی کمک می کند؛ اسنادی منحصر به فرد از برخورد شاه با یکی از این زنان قدرتمند و پر نفوذ حرمش یعنی طاووس خانم ملقب به تاج الدوله که تخت طاووس به نام وی نامگذاری شد.

متن حاضر شرح حال یک بانوی انگلیسی است که وی آن را در ستون حجره ای از حجرات منزلی در سه فرسنگی میامی (از بخش های شاهرود استان سمنان) به خط فارسی نگاشته است. این شرح حال در صص 238-239 کتاب سفرنامه سدیدالسلطنه کبابی (از بوشهر به مشهد و عراق عربی از سه شنبه اول ربیع الاول 1314ق تا 27 ربیع الثانی 1316ق ) در نسخه خطی دانشگاه تهران به شماره 9368 ذکر شده که بسیار جالب و خواندنی است.

آنچه در اینجا می آید مصاحبه بنده با کانال تلگرامی و سایت مردمنامه درباره پایان نامه دوره کارشناسی ارشدم با عنوان «بررسی سندشناختی قهوه خانه ها» است که با اصلاحاتی با عنوان «قهوه خانه در آیینه اسناد» توسط نشر علم به چاپ رسید. این پایان نامه به راهنمایی استاد بزرگوارم جناب آقای حجت الاسلام و المسلمین دکتر رسول جعفریان و حمایت های ایشان به سرانجام رسید، از این رو همواره از ایشان سپاسگزارم.

مسعود میرزا ظل السلطان (1266-1336ق.) بزرگترین فرزند ناصر الدین شاه بود. وی تا سال 1305 حاکم 14 ایالت و ولایت جنوب غربی ایران بود. در سال 1291 از طرف ناصرالدین شاه به حکومت اصفهان منصوب شد و تا اوایل مشروطه، حاکم مطلق اصفهان به شمار می رفت. در اینجا به بازخوانی کتابچه جمع و خرج غله دارلسلطنه اصفهان در سال 1303 ق با شماره بازیابی 117109 می پردازیم که در جلد یکم فهرست نسخه های خطی کتابخانه مجلس (صص 477-778) معرفی شده است.